Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Nội được thành lập ngày 06/01/1959. Trong suốt quá trình hơn 50 năm xây dựng và trưởng thành, nhà trường đã không ngừng phát triển, đóng góp xuất sắc vào sự nghiệp giáo dục đào tạo của Thủ đô Hà Nội nói riêng và của cả nước nói chung. Lịch sử hình thành và phát triển của nhà trường gắn liền với sự nghiệp đấu tranh cách mạng cũng như phát triển của đất nước và Thủ đô và có thể được chia ra thành 09 giai đoạn chủ yếu sau đây:

Giai đoạn 1959 – 1964 – Trường Sư phạm Trung, Sơ cấp Hà Nội

Trong thời gian chuẩn bị cho năm học 1959 – 1960, Sở Giáo dục Hà Nội đã gửi tờ trình lên Bộ Giáo dục và Ủy ban Hành chính thành phố xin phép cho Hà Nội được mở trường Sư phạm. Sở Giáo dục đã giao nhiệm vụ cho hai đồng chí Nguyễn Công Tạc và Bùi Đình Tân cùng một số giáo viên cũ của trường Sư phạm Sơ cấp và Chu Văn An II chịu trách nhiệm tổ chức trường Sư phạm đầu tiên của Thủ đô: Trường Sư phạm Trung, Sơ cấp Hà Nội.

Giai đoạn 1965 – 1969 – Trường Sư phạm Cấp II Hà Nội

Việc đào tạo giáo viên cấp 2 hệ 7+2, thật ra chỉ là giải pháp tình thế nhằm khắc phục tình trạng thiếu giáo viên nghiêm trọng của Thủ đô Hà Nội mấy năm sau hòa bình lập lại. Nhưng chúng ta đã sớm nhận thức được, là muốn có đội ngũ giáo viên cấp 2 có chất lượng hơn thì cấn sớm nâng cấp hệ đào tạo khi điều kiện cho phép. Chính vì vậy mà trường chỉ mở 2 khóa 7+2, sau đó chuyển sang hệ 10+1. Đến thời điểm này số lượng giáo viên cấp 2 của Hà Nội đã tương đối đủ theo yêu cầu cho phép, trường Sư phạm Hà Nội triển khai đào tạo giáo viên cấp 2 hệ dài hạn hơn – hệ 10+2.

Tuy vẫn là hệ Trung cấp nhưng với hệ 10+2, chất lượng giáo sinh đã được nâng lên một bước. Vì học sinh đã tốt nghiệp phổ thông hệ 10 năm nên có điều kiện tiếp cận với những kiến thức cơ sở của chương trình đại học.  

Giai đoạn 1970 – 1975 – Trường Sư phạm Cấp II Hà Nội

Đầu năm học 1969 – 1970, nhà trường chỉ còn hệ đào tạo Sư phạm cấp II với 4 ban: văn sử, toán lí, sinh hóa, sinh địa. Đây cũng là năm học cuối cùng của khóa I, hệ đại học.

Cũng từ năm học này, trường mang tên mới: Trường Sư phạm cấp II (10+3) Hà Nội.

Từ năm 1967, Bộ Giáo dục đã giao cho trường Đại học Sư phạm Hà Nội mở thí điểm khoa đào tạo giáo viên cấp 2 dạy 2 môn theo trình độ đại học, học trong 3 năm.

Năm học 1967-1968, trường đã tuyển sinh thí điểm 2 lớp(10+3) này. Trong khi đó nhà trường vẫn tiếp tục đào tạo đại trà hệ 10+2 và đặt 2 lớp 10+3 thí điểm này cạnh 2 lớp (10+3) của Bộ ở nơi sơ tán và cử các cán bộ giảng dạy tham gia giảng dạy và viết tài liệu học tập cho giáo sinh.

Việc chuyển từ đào tạo theo các hệ trung cấp sang hệ đại học (10+3), tuy mới là thí điểm nhưng cũng đánh dấu một bước ngoặt lớn về chất đối với nhà trường. Sự thay đổi của hệ đào tạo giáo viên cấp II từ bậc trung cấp sang bậc đại học mở đầu thời kì ổn định tương đối lâu dài của nhà trường. Sự thay đổi hệ đào tạo đặt ra nhiều vấn đề mới mẻ về nội dung, phương pháp, công tác quản lí điều hành buộc nhà trường phải suy nghĩ, tìm tòi các biện pháp giải quyết.

Giai đoạn 1975 – 1978 – Trường Sư phạm Cấp II Hà Nội

Từ năm 1975, Trường Sư phạm cấp II (10+3) Hà Nội được coi là đơn vị duy nhất của địa phương được Bộ cho phép đào tạo giáo viên cấp 2 theo chương trình đại học.

Ngày 31-03-1976, Bộ Giáo dục gửi Ủy ban Hành chính thành phố Hà Nội chỉ thị số 764 về việc chuẩn bị công nhận tư cách pháp nhân cho trường Cao đẳng Sư phạm Hà Nội. Chỉ thị trên có vai trò khá quan trọng đối với việc phát triển của trường.

Để tăng cường bộ máy quản lí, trường đã được bổ sung thêm 01 Hiệu phó phụ trách chuyên môn (đ/c Vương Thị Hanh) và một số cán bộ giảng dạy các môn Nhạc, Họa, Thể dục, KTCN, KTNN, Ngoại ngữ ... để kịp khai giảng năm học mới.

Nhờ sự chi viện kịp thời và có hiệu quả trên, trường Sư phạm (10+3) Hà Nội là trường duy nhất trong cả nước thực hiện đầy đủ việc đào tạo 12 ban theo chương trình thí điểm hệ Cao đẳng Sư phạm của Bộ Giáo dục.

Giai đoạn 1978 – 1984

Từ một trường Sư phạm không chính quy của địa phương, chưa có tư cách pháp nhânn để tổ chức các kì thi và cấp bằn tốt nghiệp cho các giáo sinh hệ 10+3, giờ đây nhà trường đã được công nhận là một đơn vị đào tạo Cao đẳng Sư phạm chính quy của nhà nước (theo QĐ 164-TTG ngày 21-03-1978 của Thủ tướng Chính phủ vể công nhận chính thức một số trường Cao đẳng Sư phạm). Từ năm 1978, nhà trường bắt đầu một thời kìa mới, thời kì của một hệ đào tạo lâu dài nhất, ổn định nhất và đạt được nhiều thành tựu đáng tự hào nhất, tất cả đều xuất phát từ quyết định có tính pháp lí trên.

Đầu năm học 1980-1981, đồng chí Lê Văn Lương (Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội) đã về thăm và khảo sát nhà trường. Sau chuyến thăm đó, trường được xác định là đơn vị trực thuộc quản lí của Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội.

Về cơ cấu tổ chức: Ban Giám hiệu nhà trường bao gồm 01 hiệu trưởng và 01 hiệu phó. Nhà trường có 04 khoa và 01 tổ trực thuộc (khoa Tự nhiên, khoa Xã hội, khoa Ngoại ngữ, khoa Tại chức và tổ Tâm lý Giáo dục); 04 phòng và 01 ban (phòng Tổ chức-Cán bộ, phòng Giáo vụ, phòng Quản trị - Tài vụ, phòng Hành chính-Tổng hợp và ban Thư viện) 

Giai đoạn 1984 – 1989

Quán triệt và thực hiện những tư tưởng lớn của Đại hội đại biểu toàn quốc Đảng cộng sản Việt Nam lần thứ IV, hướng tới kỉ niệm 30 năm ngày thành lập trường, quyết tâm vượt qua mọi khó khăn, tập trung mọi sức mạnh, với tư tưởng dám nghĩ dám làm, mạnh dạn đổi mới tư duy, đổi mới công tác tổ chức cán bộ, đổi mới tác phong và lề lối làm việc, thực sự làm chuyển biến các danh hiệu thi đua đã đạt được: Đảng bộ trong sạch và vững mạnh, Công đoàn và Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh vững mạnh.

Nhiệm vụ cơ bản của kế hoạch 3 năm 1987 – 1990:

+ Thực hiện thắng lợi Nghị quyết của Đại hội đại biểu toàn quốc Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ IV

+ Đổi mới toàn diện các hoạt động trong nhà trường

+ Chuẩn bị đội ngũ và các điều kiện để hoàn thành tốt nhiệm vụ cán bộ giảng dạy theo QĐ số 365/QĐ do Bộ Giáo dục ban hành ngày 20-03-1986

+ Phấn đầu mỗi giáo viên trở thành một chuyên gia cấp học

+ Phát động các phong trào thi đua lớn về mọi mặt để lập thành tích hướng tới kỉ niệm 30 năm ngày thành lập trường (06-01-1989)

Giai đoạn 1989 – 1994

Ngay từ năm học 1989 – 1990, nhà trường đã thí điểm việc áp dụng quy trình đào tạo mới: chuyển từ cách đào tạo theo niên chế sang cách đào tạo tích lũy học phần. Để làm được việc này, nhà trường đã phải tự lực thiết kế lại chương trình đào tạo theo học phần cho cả 16 ban đào tạo khác nhau.

Nhà trường đã tổ chức nhiều cuộc hội thảo cấp trường, cấp khoa để phát huy trí tuệ tập thể nhằm xây dựng cho được 1 quy trình đào tạo mới khả thi. Các tổ chuyên môn cũng tập trung rà soát lại chương trình, phân công giảng dạy hợp lí, có ý thức hướng dẫn sinh viên học tập và nghiên cứu theo quy trình đào tạo mới, bước đầu thử nghiệm xây dựng cac quỹ đề thi học phần cho từng bộ môn.

Từ thói quen đào tạo theo niên chế, với việc kết thúc khóa đào tạo bằng một kì thi tốt nghiệp, nay chuyển sang cách đào tạo mới, không còn kì thi tốt nghiệp mà thay vào đó là việc xét và công nhận tốt nghiệp. Chỉ sau 1 năm học, việc đào tạo theo quy trình mới của nhà trường đã nhanh chóng đi vào nền nếp.  

Giai đoạn 1994 – 1999

Là một cơ sở đào tạo sư phạm duy nhất của Hà Nội, trường Cao đẳng Sư phạm Hà Nội có nhiệm vụ đào tạo đội ngũ giáo viên THCS và Tiểu học có trình độ từ Cao đẳng trở lên để phục vụ nhiệm vụ quản lí và giáo dục tại các trường THCS và Tiểu học của Thủ đô Hà Nội. Bên cạnh đó, trường còn đảm nhiệm việc bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ cho các nhà giáo, các nhà quản lí giáo dục cấp Tiểu học và THCS để họ đạt chuẩn và trên chuẩn theo yêu cầu ngày càng cao của ngành Giáo dục Hà Nội.

Quán triệt những nhiệm vụ và chức năng trên, trường Cao đẳng Sư phạm Hà Nội đã xây dựng mục tiêu thích hợp, ngoài việc đào tạo các môn khoa học cơ bản, còn chú trọng đào tạo nghiệp vụ cho sinh viên , trang bị cho họ những năng lực sư phạm, kỹ năng nghiệp vụ cơ bản ngay khi đang là sinh viên. Công việc đó đã được tiến hành kiên trì, đồng bộ như sau: Quan tâm chỉ đạo thực hiện giảng dạy nghiêm túc các môn khoa học nghiệp vụ; Gắn công tác đào tạo nghiệp vụ với thực tế phổ thông; Kiến tạo môi trường Sư phạm mẫu mực trong mọi hoạt động để rèn luyện sinh viên; Đổi mới hoạt động rèn luyện nghiệp vụ thường xuyên; Tiếp tục đổi mới công tác kiến tập, thực tập sư phạm.

Năm học 1998 - 1999 là năm học thứ 40 kỉ niệm thành lập trường trong khí thế thi đua dạy tốt - học tốt lập thành tích chào mừng Lễ đón nhận Huân chương Độc lập hạng Ba và kỉ niệm 40 năm thành lập Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Nội, nhà trường đã có những chuyển biến toàn diện và mạnh mẽ.

Phát huy những thành tựu của 40 năm, toàn trường hướng mọi hoạt động vào mục tiêu phấn đấu xây dựng trường Cao đẳng Sư phạm Hà Nội thành trường Đại học Thủ đô.

Giai đoạn 1999 – nay

Từ giữa những năm 1990 đến nay, nhà trường đã có nhiều tờ trình gửi các cơ quan hữu quan, các cấp trên, với tính chất như là những văn bản chuẩn bị về mặt pháp lí cho quá trình nâng cấp trường lên đại học.

Mục tiêu trước mắt và một vài năm đầu thế kỉ XXI của trường Cao đẳng Sư phạm Hà Nội là: Đào tạo giáo viên Tiểu học và Trung học cơ sở chất lượng cao, theo hướng xây dựng trường thành trường Đại học của Thủ đô.